Hyllarima Efsanesi ve Antik Kenti

Anadolu'nun antik Karya bölgesinin kuzeydoğusunda, günümüzdeki Muğla ilinin Kavaklıdere ilçesine bağlı Derebağ (Mesevle) köyü yakınlarında yer alan Hyllarima, kökenleri efsanelere ve antik mitolojik anlatılara uzanan gizemli bir iç kenttir. Yerleşimin adı, Antik Yunanca kaynaklarda Hyllarima olarak geçmektedir. Bu ismin, yerel tanrıya atfedilen Zeus Hyllos unvanından türediği söylenmektedir. Söylencelere ve inançlara göre Hyllos, muhtemelen özgün olarak yerli bir Anadolu tanrısıydı; ancak zamanla inançların birleşmesi yani senkretizm yoluyla Zeus ile özdeşleşmiştir. Karya bölgesinde Panamara’da tapılan tanrı Zeus Panamaros veya Labranda’daki Zeus Labraundos gibi benzer tanrısal birleşmeler, yerel tanrıların Yunan panteonuna nasıl adapte edildiğini gösteren geleneksel örnekler arasında yer alır.

Tarihsel ve efsanevi kökenlerin izleri Hitit metinlerine kadar uzanmaktadır. Eğer Wallarima adı Hyllarima'nın erken bir formu ise, bu topluluğun MÖ 2. binyıla, hatta MÖ 14. yüzyıla kadar uzanan çok eski bir varlığa sahip olduğu düşünülmektedir. Bu durum, şehrin kökenlerinin Tunç Çağı'na dayandığını ve bölgenin çok katmanlı bir efsanevi geçmiş barındırdığını gösterir. Antik dönem yazarlarından Diodorus Siculus'un aktardığına göre, başka hiçbir yerde geçmeyen Kaprima adının aslında Hyllarima adının bozulmuş bir biçimi olduğu ve Eupolemos’un Ptolemaios tarafından mağlup edildiği yerin burası olduğu rivayet edilmektedir. Karya yer adlarında sıkça görülen başlangıçtaki ses değişimleri de bu efsanevi coğrafi dönüşümleri desteklemektedir.

Kent, Helenistik dönemden önce karanlık bir siyasi tarihe sahip olsa da, çevresinden bilinen en eski yazıt kentin Büyük İskender'in fethini tanıdığını belgeler. Bu yazıt oluşturulma tarihini Filip'in krallığında olarak verir. III. Filip Arrhidaeus yalnızca isimde kral olduğundan, Hyllarima muhtemelen bu dönemde Babil Paylaşımı'ndan beri Karya satrabı olan Asandros'un denetimi altındaydı. Ardından I. Antigonos Karya'yı fethetmiş ve MÖ 290'lı yıllarda tepeyi surlarla güçlendiren hükümdar Pleistarkhos kenti yönetmiştir. Pleistarkhos dönemine ait yazıtlar, Hyllarima'nın bir Yunan polisinin kurumlarını benimsediğini ve en yüksek görevlinin arkhon olduğunu gösterir. Daha sonra Seleukos egemenliğine giren kent, Apamea Antlaşması ile Rodos Peraiası'nın bir parçası olmuş ve nihayetinde Roma'nın Asya eyaletine katılmıştır.

Hyllarima, sadece siyasi bir yerleşim değil, aynı zamanda çevresindeki kırsal kutsal alanları yöneten önemli bir dinî merkezdi. Bunların en dikkat çekeni, Zeus Hyllos'a adanmış olan kutsal alandır. Bu kutsal merkez, bölgenin kendine özgü dinî uygulamalarına ve inançlarına işaret eder. Roma dönemi boyunca da bu dinsel önemini koruyan kentte, MS 2. yüzyıla ait bir adak yazıtında imparator Antoninus Pius ile Zeus Hyllos karşılaştırılmıştır. Hristiyanlığa geçiş sürecinde ise Hyllarima antik dönemde bir piskoposluk merkezi haline gelmiş, günümüzde ise Katolik Kilisesi içinde ünvani bir piskoposluk olarak varlığını sürdürmüştür. Ayrıca antik kaynaklara göre, daha sonra filozof olan Hierocles adlı atlet de bu kentlidir.

Arkeolojik kazılar ve araştırmalar, kentin fiziksel dönüşümünü gözler önüne sermektedir. Kazılara göre topluluk, MÖ 4. yüzyılda bir müstahkem tepe yerleşimi olan günümüzdeki Asarcıktepe'den, yakınlardaki bir diğer müstahkem tepe yerleşimi olan Kapraklar'a taşınmıştır. Siyasi çalkantılar, nüfus artışı veya savunma stratejilerindeki değişiklikler nedeniyle yapıldığı düşünülen bu yerleşim yeri değişiklikleri, kentin tarihine dair somut ipuçları sunmaktadır. 1997 yılından itibaren Pierre Debord ve Ender Varinlioğlu liderliğindeki Fransız-Türk ortak bir ekip tarafından yürütülen kazı çalışmalarının bulguları 2018 yılında yayımlanmıştır.

Bugün alanda ziyaretçileri karşılayan kalıntılar arasında MÖ 2. ve 1. yüzyıllarda inşa edilmiş olan ana tiyatro yer almaktadır. O dönemde kasabanın yaklaşık 1.500 kişilik bir nüfusa sahip olduğunu gösteren bu tiyatro kalıntıları günümüzde hâlâ görülebilmektedir. Şehrin agorasında ise Klasik, Helenistik ve Roma dönemlerine ait yapı kalıntıları ziyaretçilerini beklemektedir. Yaklaşık 30 adet yazıtın keşfedildiği bu alan, Karca alfabesinin bir varyantının tipik örneğinin bulunduğu yer olması nedeniyle dil bilimi açısından da eşsiz bir öneme sahiptir. Yazıtlar arasında yer alan ve "Hyllarima tanrılarının rahipleri" listesini içeren metin, Karca dilinin çözülmesine ışık tutarak bu efsanevi kentin sesini günümüze taşımaktadır.