Euromos Efsanesi

Anadolu'nun güneybatısında, Muğla ilinin Milas ilçesinin 12 km kuzeybatısında yer alan Kızılcakuyu mahallesi yakınlarında konumlanan Euromos, antik Karya bölgesinin en gizemli yerleşimlerinden biridir. Latmos Dağı'na paralel uzanan Ilbıra Dağları'nın eteklerinde kurulan bu antik kentin kökenleri, nesilden nesile aktarılan efsanelere göre Karyalı İdris'in oğlu Euromos'a dayandırılmaktadır. Efsanevi anlatılara göre kent, MÖ 8. yüzyılda bu figürün öncülüğünde şekillenmiş ve tarihi boyunca Kyromus, Hyromus, Europus, Eunomus ve Philippi gibi pek çok farklı isimle anılmıştır.

Tarihsel kayıtlarda kentin izleri ilk kez MÖ 5. yüzyılda, Attika-Delos Deniz Birliği'ne üye olarak vergi ödediği dönemde görülmektedir. Seleukoslar döneminde Chrysaorian Birliği'ne üye olduğu belirtilen yerleşim, Büyük İskender'in fetih hareketlerinin ardından Makedonya, Mısır ve Suriye kralları arasında el değiştirmiştir. MÖ 201 ile 196 yılları arasında Makedonya Kralı V. Philippos'un hakimiyetine giren kent, bu dönemde tapınak, agora, tiyatro, hamam ve surlarla yeniden onarılmış, adı ise doğu Makedonya'daki Philippoi kentine ithafen değiştirilmiştir.

Efsaneler ve tarihin iç içe geçtiği kentin en görkemli yapısı şüphesiz Zeus Lepsynos Tapınağı'dır. Milas ile Bafa Gölü arasında yer alan ve İmparator Hadrianus dönemine tarihlenen bu tapınak, MÖ 6. yüzyıla kadar uzanan daha eski bir kutsal alan üzerine inşa edilmiştir. Yüzyıllar boyunca ayakta kalmayı başaran tapınak, Türkiye'deki en iyi korunmuş klasik dönem tapınakları arasında gösterilmektedir ve özgün mimari detaylarıyla ziyaretçilerini büyülemektedir.

Tapınağın en dikkat çekici sırrı, güney ve güneybatı kenarlarında bulunan ve yivleri hiçbir zaman açılmamış olan üç adet sütundur. Arkeolojik ve tarihi yorumlara göre bu yarım kalmış sütunlar, tapınağın tam anlamıyla hiçbir zaman bitirilemediğine işaret eder. Sütunların büyük kısmının üzerinde, yapım masraflarını üstlenen antik dönem yurttaşlarının adlarına kazınmış onur yazıları yer almaktadır. 2021 yılında gerçekleştirilen kazı çalışmaları sırasında, bu kutsal alanın derinliklerinde asırlar öncesine ait iki mermer heykel ve özel kitabeler gün ışığına çıkarılmıştır.

Antik kentin kamusal kalbini oluşturan agora, Milas-Selimiye karayolunun doğusunda yer almakta ve günümüzde de yoldan rahatlıkla görülebilmektedir. Yaklaşık 95×83 metre ölçüleriyle kareye yakın bir plan sunan agora, dört bir yanını çevreleyen portiklerle tasarlanmıştır. Batı portiğin köşelerinde yer alan kalp biçimli payelerden kuzeydirsektekinde, MÖ 150 yıllarına tarihlenen ve Polykhares'in oğlu Kallisthenes onuruna yazılmış bir onur fermanı bulunmaktadır.

Kentin batı yamacında yer alan antik tiyatro ise MÖ 3. yüzyılın ortalarında ana kayaya oyularak inşa edilmiştir. Tipik bir Helenistik tiyatro mimarisini yansıtan bu yapı, yaklaşık 2000 kişilik oturma kapasitesiyle dönemin sosyal ve kültürel yaşamına tanıklık etmiştir. Tiyatronun yanı sıra alanda keşfedilen Karia tipi kaya mezarları, kentin ölümlü sakinlerinin inanç dünyasına ve mimari geleneklerine ışık tutmaktadır.

18. yüzyıldan itibaren Karya bölgesini ziyaret eden Avrupalı gezginler ve araştırmacılar, Euromos kalıntılarını incelemiş ve bölge hakkındaki gözlemlerini gravürlerle belgelemişlerdir. Bu seyyahların çizimleri ve notları, antik kentin o dönemsel durumu hakkında bugün elimizde bulunan en değerli belgeler arasında yer almaktadır. Günümüzde ise kısmen ayakta duran kalıntıları ve yıkılan sütunları yeniden ayağa kaldırma projeleri sayesinde Euromos, geçmişin gizemini bugüne taşıyan bir açık hava müzesi görünümündedir.