Evromos afsonasi

Anatoliyaning janubi-gʻarbida, Muğla viloyatining Milas (qadimgi Mylasa) shahridan 12 km shimoli-gʻarbda, Qiziljakuyu mahallasi yaqinida joylashgan Evromos qadimiy Kariya hududining eng sirli qadimiy manzilgohlaridan biridir. Latmos togʻiga parallel choʻzilgan Ilbira togʻlari etagida qurilgan bu qadimiy shaharning kelib chiqishi avloddan-avlodga oʻtib kelayotgan afsonalarga koʻra kariyalik Idrisning oʻgʻli Evromos nomi bilan bogʻlanadi. Afsonaviy rivoyatlarga koʻra, shahar miloddan avvalgi 8-asrda uning rahbarligi ostida shakllangan va vaqt oʻtishi bilan Kyromus, Hyromus, Europus, Eunomus va Philippi kabi koʻplab turli nomlar bilan atalgan.

Tarixiy yozuvlarda shaharning izlari ilk bor miloddan avvalgi 5-asrda, Attika-Delos dengiz ittifoqiga aʼzo boʻlib soliq toʻlagan davrida uchraydi. Salavkiylar davrida Xrisuor ittifoqiga aʼzo boʻlganligi koʻrsatilgan bu manzilgoh Iskandar Zulqarnaynning istilolaridan soʻng Makedoniya, Misr va Suriya qirollari oʻrtasida qoʻldan-qoʻlga oʻtgan. Miloddan avvalgi 201 va 196 yillar oraligʻida Makedoniya qiroli V. Filipp hukmronligi ostiga oʻtgan shahar, bu davrda ibodatxona, agora, teatr, hammom va mudofaa devorlari bilan qayta taʼmirlangan, nomi esa sharqiy Makedoniyadagi Philippoi shahriga ishora sifatida oʻzgartirilgan.

Afsonalar va tarix uygʻunlashgan shaharning eng ulugʻvor obidasi shubhasiz Zevs Lepsynos ibodatxonasidir. Milas va Bafa koʻli oraligʻida joylashgan hamda imperator Adrian davriga tegishli boʻlgan bu ibodatxona ildizlari miloddan avvalgi 6-asrga borib taqaladigan qadimgi muqaddas hudud ustiga qurilgan. Asrlar davomida saqlanib qolgan ibodatxona Turkiyadagi eng yaxshi saqlanib qolgan klassik davr ibodatxonalari qatoriga kiradi va oʻziga xos meʼmoriy detallari bilan tashrif buyuruvchilarni lol qoldiradi.

Ibodatxonaning eng diqqatga sazovor siri uning janubiy va janubi-gʻarbiy qirralarida joylashgan hamda ariqlari hech qachon ochilmagan uchta ustundir. Arxeologik va tarixiy talqinlarga koʻra, bu yarim qolgan ustunlar ibodatxonaning hech qachon toʻliq tugallanmaganidan dalolat beradi. Tik turgan ustunlarning koʻpchiligida ularning qurilish xarajatlarini oʻz zimmasiga olgan qadimgi davr fuqarolarining ismlari oʻyib yozilgan faxriy yozuvlar mavjud. 2021 yilda oʻtkazilgan qazishma ishlari davomida ushbu muqaddas maskanning tubidan asrlar oldingi ikkita marmar haykal va maxsus bitiklar yorugʻlikka chiqarildi.

Qadimiy shaharning jamoat yuragini tashkil etuvchi agora Milas-Selimiye avtomobil yoʻlining sharqida joylashgan boʻlib, hozirgi kunda ham yoʻldan osongina koʻrinib turadi. Taxminan 95×83 metr oʻlchamlari bilan kvadratga yaqin rejani taqdim etuvchi agora toʻrt tomonini oʻrab turgan portiklar bilan loyihalashtirilgan. Gʻarbiy portik burchaklarida joylashgan yurak shaklidagi ustunlardan shimoliy burchagidagida miloddan avvalgi 150 yillarga oid va Polixarxning oʻgʻli Kallistenga bagʻishlab yozilgan faxriy farmon mavjud.

Shaharning gʻarbiy yonbagʻrida joylashgan qadimiy teatr esa miloddan avvalgi 3-asrning oʻrtalarida asosiy qoyaga oʻyib qurilgan. Tipik ellinistik teatr meʼmorchiligini aks ettiruvchi bu bino taxminan 2000 kishilik oʻtirish sigʻimi bilan davrning ijtimoiy va madaniy hayotiga guvoh boʻlgan. Teatr bilan bir qatorda hududda kashf etilgan Kariya tipidagi qoya maqbaralari shaharning oʻtkinchi aholisining eʼtiqod dunyosi va meʼmoriy anʼanalariga nur sochmoqda.

18-asrdan boshlab Kariya hududiga tashrif buyurgan evropalik sayohatchilar va tadqiqotchilar Evromos vayronalarini oʻrganib chiqib, mintaqa haqidagi kuzatishlarini gravyuralar yordamida hujjatlashtirganlar. Ushbu sayohatchilarning chizmalari va eslatmalari qadimiy shaharning oʻsha davrdagi holati haqida bugungi kunda qoʻlimizda mavjud boʻlgan eng qimmatli hujjatlar sirasiga kiradi. Bugungi kunda esa qisman tik turgan vayronalari va qulagan ustunlarni qaytadan tiklash loyihalari tufayli Evromos oʻtmish sirlarini bugunga olib keluvchi ochiq osmon ostidagi muzey qiyofasidadir.