Galikarnas mavzoleyi (yoki Mavsol maqbarasi) Kariyaning mahalliy hukmdori Mavsol va uning singlisi hamda xotini Artemisiya II uchun Galikarnasda qurilgan ulkan maqbara edi. Qadimgi Dunyoning Yetti Mo’jizasidan biri deb hisoblangan bu inshoot shunchalik katta shuhrat qozondiki, undan keyingi barcha dabdabali yer usti maqbaralari uchun «mavzole» so’zi ishlatila boshlandi.
Miloddan avvalgi IV asrda Galikarnas Ahamoniylar imperiyasi tarkibidagi Kariyaning poytaxti vazifasini bajargan. Hekatomnos vafotidan keyin uning o’g’li Mavsol va qizi Artemisiya hududni 24 yil davomida boshqargan. Mavsol o’z hududini qo’shni Likiya tomon kengaytirib, u yerdagi Nereid yodgorligi kabi inshootlardan o’zining ulkan maqbarasi uchun me’moriy ilhom olgan. Mavsol o’z hukmronligi davrida, taxminan miloddan avvalgi 355-yilda ushbu muhtasham maqbarani qurishni boshlagan.
Antik yozuvchilar inshootning me’morlari Paroslik Pifey va Satiros ekanligini yozib qoldirganlar. Miloddan avvalgi IV asrning to’rtta taniqli yunon haykaltaroshi uning tomonlarini bezatgan: sharqda Skopas, g’arbda Leoxar, shimolda Briaksis va janubda Timotey ishlagan. Mavsol miloddan avvalgi 353-yilda vafot etganidan keyin Artemisiya va keyingi oila a’zolari qurilish loyihasini davom ettirdilar, bu loyiha ehtimol miloddan avvalgi 340-yilda Piksodar va Ada o’rtasidagi satraplik kurashi paytida chala qoldirilgan.
Antik yozuvchilar va rimlik olim Pliniyning ma’lumotlariga ko’ra, mavzoley to’rtta asosiy qismdan iborat bo’lgan: asosida baland podium, uning ustida 36 ta ion ustunli ibodatxona shaklidagi qism, undan ham yuqorida 24 pog’onali piramida shaklidagi tom va eng cho’qqisida Mavsol hamda Artemisiya haykallari o’rnatilgan to’rt ot qo’shilgan arava. Yodgorlikning umumiy balandligi taxminan 55 metrni tashkil etgan.
Mavzoley yunon arxitekturasini ramziy qilib turuvchi ustunlari va Misr me’morchiligini eslatuvchi piramida tomi bilan ajralib turganda, uning tashqi jabhalari yuzlab haykallar va jang sahnalarini tasvirlovchi relyeflar bilan bezatilgan edi. Inshootning asosiy estetik qiymati an’anaviy tarzda faqat yunon xudolariga bag’ishlanishdan ko’ra, inson va hayvonellar figuralarini o’z ichiga olgan noyob haykaltaroshlik dasturidan kelib chiqqan edi. Aynan shu xususiyatlari uchun antik yozuvchilar yodgorlikni Dunyoning Yetti Mo’jizasi qatoriga kiritganlar.
Maqbara asrlar davomida saqlanib qolgan, milodiy XII asrda Episkop Evstafiy tomonidan hali ham mo’jiza sifatida tasvirlangan edi. XV asrning boshlarida Avliyof Yuhanno ritsarlari hududga kelganlarida inshootni vayronaga aylangan holda topdilar, ehtimol zilzila natijasida qulagan inshootning toshlari ritsarlar tomonidan Bodrum qal’asining qurilishi va mustahkamlanishi uchun kanyondan olingandek ishlatilgan, marmarlari esa ohak tayyorlash uchun yoqib yuborilgan.
Ritsarlar 1522-yilda qal’ani mustahkamlash davrida amalga oshirgan vayronagarchiliklari paytida asosiy maqbara xonasiga yaqinlashganlar, biroq xonaga to’g’ridan-to’g’ri kirishdan oldin ishlar to’xtatilgan va keyinchalik maqbara qattiq talon-toroj qilingan. XIX asrda britaniyalik tadqiqotchi Charlz Tomas Nyuton va elchi lord Stratford Kenning tomonidan olib borilgan qazishmalarda qolgan relyeflar, sher haykallari va me’moriy parchalar topilib, Britaniya muzeyiga olib ketilgan.
Bugungi kunda Galikarnas mavzoleyi hududi ochiq osmon ostidagi muzey sifatida tashkil etilgan. Tashrif buyuruvchilar chuqur holatdagi poydevor qoldiqlarini, ko’rgazma zalidagi maket va chizmalarni, relyef nusxalarini va yerdagi qadimgi qoya qabrlarini o’rganishlari mumkin. Asl qoldiqlarning muhim qismi Londonda namoyish etilayotgan bo’lsa-da, inshootning izlarini Bodrum qal’asi devorlarida hamon ko’rish mumkin.
Wikimedia research dossier · Oxirgi tekshiruv: 2026-09-19 20:40:03
