Bodrum osti archeologiya muzeyi va qal’a tarixi

Muğla viloyatining Bodrum tumanida ikki port orasidagi qoyali hududda joylashgan Bodrum qal’asi taxminan 1402 yilda Avliyo Ioann ritsarlari (Gospitalerlar) tomonidan Avliyo Pyotr qal’asi yoki Petronium sifatida qurilgan. Kuchayib borayotgan Usmonli sultonligiga qarshi turish uchun ritsarlarga materikda xavfsiz tayanch punkti kerak edi. Orden allaqachon qal’a qurgan Kos oroliga yaqinligi sababli Bodrum tanlangan bo’lib, bu hududda ilgari doriy davri mudofaa poydevorlari va 11-asrga oid kichik Saljuqiylar qal’asi mavjud edi.

Qal’aning qurilishi 1404 yilda nemis ritsari va me’mori Genrix Shlegelxolt rahbarligida boshlangan. 1402-1522 yillar oralig’ida italyan, fransuz, nemis va ingliz kuchlarining hamkorlikdagi harakati natijasida yashil vulqon toshlari, marmar ustunlar va yaqin atrofdagi Galiarnas mavzoleyiga tegishli relyeflar qurilish materiali sifatida ishlatilgan. Ibodatxona 1406 yil atroflarida qurib bitkazilgan, uch qavatli Ingliz minorasi 1413 yilda va dastlabki devorlar 1437 yilda yakunlangan.

Qal’a 180 x 185 metr o’lchamdagi kvadrat rejimga ega. Ichki qal’aga yettita darvoza orqali kiriladi va bu darvozalarda yuzlab chizilgan gerblar hamda xochlar, hayvonlar figuralari o’yilgan relyeflar mavjud. Qal’a ostida 14 ta sisterna qazilgan. Himoya devorlari qo’shaloq devorlar va ularni saqlash uchun mas’ul bo’lgan millatlar nomidagi minoralardan iborat bo’lib, Fransuz minorasi dengiz sathidan balandda eng baland minora hisoblanadi.

Qal’a 15-asr davomida Usmonlilar hujumlariga qarshi turgan. Jem Sulton o’kasi Sulton Boyazid II ga qarshi muvaffaqiyatsiz isyondan so’ng shu yerga boshpana topgan. 1522 yilgi Rodos qamalidan so’ng qal’a 1523 yilda Usmonlilar tasarrufiga o’tgan. Usmonlilar davrida ibodatxona Sulaymoniya masjidiga aylantirilib, minorasi qo’shilgan. Keyingi to’rt asr davomida qal’a harbiy baza va qamoqxona sifatida xizmat qilgan, 19-asrda esa ba’zi relyeflar Britaniya muzeyiga olib ketilgan.

Birinchi jahon urushi paytida fransuz harbiy kemasining o’q otishi natijasida qal’aning minorasi vayron qilingan va ba’zi minoralari shikastlangan. Qisqa muddatli italyan ishg’olidan so’ng, italyan qo’shinlari 1921 yilda chiqib ketgan va qal’a taxminan 40 yil davomida bo’sh qolgan. 1960 yildan boshlab turk hukumati tomonidan Suv osti archeologiya muzeyiga aylantirilgan bino bugungi kunda bu sohadagi eng yirik muzey bo’lib, 1995 yilda Yevropada Yil muzeyi tanlovida maxsus maqtov mukofotini olgan.

Bugungi kunda muzey kolleksiyalari turk hammomi, amfora ko’rgazmasi, Sharqiy Rim kemasi, shisha zali, shisha kemasi, Uluburun kemasi, tanga va zargarlik zali, Kariya malikasi zali, Ingliz minorasi, qiynoq va qirg’in xonalari hamda Nemis minorasida namoyish etilmoqda. Shuningdek, 33.5 akr maydonda qurilgan qal’aning ochiq joylarida O’rta yer dengizi florasiga xos bog’lar mavjud.