Yilankale Kilikiya Arman qirolligi davrida qirol Levon I tomonidan 12-asrda Ceyhan daryosi bo’yidagi tik tepalikka qurdirilgan. O’rta asrlarda Salib yurishlari davrida ham tekislikni, ham tarixiy Buyuk Ipak yo’lini nazorat qilish uchun qurilgan bu inshoot hududiy rivoyatlarga asoslanib, mahalliy aholi tomonidan Shahmaron qal’asi deb ham ataladi.
Qal’ani qurishda hududning tik qoyali tuzilishidan mohirlik bilan foydalanilgan. Arxeolog Edvardsning tahliliga ko’ra, inshoot uchta hovliga bo’lingan bo’lib, pastki qismdagi ikkita hovli janubi-sharqiy qanotni qo’riqlash uchun mo’ljallangan. Devor va burjlar tik qiyaliliklar yordamida hujumlarni nihoyatda qiyinlashtiradigan tarzda joylashtirilgan.
Me’moriy jihatdan inshoot tekis kesilgan rustik tosh ishlari bilan e’tiborni tortadi va ohaktosh qoyasiga moslashgan holda o’ralgan. To’rt tomonlama qal’aning atrofi 700 metr bo’lib, jangovar teshikli sakkizta ikki qavatli burjiga ega. Devorlarida Vizantiya, Salib va arman ta’mirlash ishlarining izlari ko’rinib turibdi, ustunlar va gumbazlarda arman ustalari izlari hamda armancha yozuv mavjud.
O’rta asrlarda harbiy va strategik vazifani bajargan qal’a Anavarza, Tumlu va Kozan qal’alarining ko’rish doirasida joylashgan. Mustahkam devorlariga uchta darvozadan o’tib erishiladigan va darvozalarni bir-biriga bog’lovchi portativ zinapoyalarni o’z ichiga olgan bu inshoot olinishi juda qiyin garnizon va kuzatuv markazi sifatida kundalik hayotda va mudofaada muhim rol o’ynagan.
Tarixiy jarayonda turli o’zgarishlarni boshdan kechirgan inshoot Ramazanoqullar bekligi davridan boshlab 1357-yildan e’tiboran tashlab qo’yilgan. 19-asrning oxirlarida qal’a joylashgan hududda Qrim urushidan kelgan No’g’ay muhojirlari yashagan. Vaqt o’tib eskirgan qal’a 2014-yilning yozida o’tkazilgan restavratsiya bilan yangilandi.
Yilankale nomining kelib chiqishi va xalq orasidagi shuhrati 17-asrda mashhur turk sayyohi Evliya Chalabiyning hududdagi Shahmaron afsonasidan ilhomlanib bu yerga Shahmaron qal’asi nomini berishiga borib taqaladi. Yarim ayol, yarim ilon mifologik mavjudot Shahmaronning shu tik qal’ada yashaganiga bo’lgan e’tiqod bugungi kunda ham mahalliy aholi va tashrif buyuruvchilar orasida og’izdan og’izga o’tib kelayotgan afsona sifatida davom etmoqda.
Bugungi kunda tashrif buyuruvchilar Ceyhan tekisligini va tarixiy geografiyani yuqoridan kuzatuvchi bu tik qal’aga yetib kelib, uch hovlili rejani, yuqori hovlidagi ibodatxonani, suv omborlarini va nafis tosh ishlarini o’z joyida o’rganishlari mumkin. Anavarza bilan o’xshash strategik mavqega ega bo’lgan qal’a ham tarixiy qoldiqlari, ham uni o’rab turgan afsonaviy muhiti bilan mehmonlarni kutib olmoqda.
Wikimedia research dossier · Oxirgi tekshiruv: 2026-09-28 05:45:01
