Yangi masjid tarixi va meʼmorchiligi

Asl nomi Valide Sulton masjidi, keyinchalik esa Yangi Valide Sulton masjidi deb atalgan Yangi masjid Istanbulning Eminönü tumanida joylashgan Usmonli imperiyasi masjididir. Uning poydevori 1597 yilda Sulton Murod III ning xotini Safiye Sultonning buyrug’i bilan qo’yilgan va bino oxir-oqibat 1665 yilda Sulton Mehmed IV ning onasi Turxon Xadicha Sultonning ulkan saʼy-harakatlari va vaqflari tufayli qurib bitkazilib, ibodat uchun ochilgan. Shahar siluetiga sezilarli hissa qo’shadigan bu bino Usmonli sulolasi tomonidan Istanbulda qurdirilgan yirik imperiya masjidining so’nggi namunasidir.

Qurilish ishlari Sulton Mehmed III taxtga o’tirgandan keyin o’z siyosiy hokimiyatini namoyon etishni istagan Safiye Sulton tomonidan bojxona va portga yaqin muhim savdo markazi bo’lgan Bahçekapı tumanida boshlangan. Hududdagi cherkovlar, sinagoga va bir nechta do’konlar musodara qilinib, mahalliy aholi Hasköyga ko’chirilgan. Loyihaga mas’ul qilib tayinlangan birinchi me’mor Dovud og’a bo’lib, u 1598 yilda poydevor qo’yilishidan oldin joyni belgilab, rejasini chizgan.

Poydevor qazish ishlari paytida paydo bo’lgan suv muammosi nasoslar yordamida bartaraf etildi, yerni mustahkamlash uchun Rodosdan keltirilgan tosh bloklar va qo’rg’oshin lentalar bilan bog’langan qoziqlar ishlatildi. Birinchi me’mor Dovud og’a vabodan vafot etgach, suv yo’llari noziri Me’mor Dalg’ich Ahmed og’a tayinlandi, biroq 1603 yilda Mehmed III vafot etishi va Safiye Sulton eski saroyga surgun qilinishi bilan qurilish ko’p yillar davomida qarovsiz qoldi. Xalq orasida bu vayrona holatdagi binoga qo’shimcha soliqlar va xarob ahvoli tufayli «Zulmiya» (Zulm masjidi) nomi berildi.

Qarovsiz qolgan bino 1660 yildagi Buyuk Istanbul yong’inida zarar ko’rdi. O’sha yilning oxirida Ko’prulu Mehmed Poshoning tavsiyasi bilan Turxon Xadicha Sulton loyihani qayta qo’lga oldi va imperatorlik me’mori Mustafo og’a mas’uliyatida qurilish qaytadan boshlandi. Atrofdagi hudud kengaytirilib, Misr bozori va boshqa majmua binolari yuzaga chiqarildi, 1665 yilda o’tkazilgan marosim bilan masjid ibodat uchun ochildi va rasmiy daftarlarda nomi «Adliya» deb yuritildi. Vaqflar bosh boshqarmasi tomonidan boshlangan ta’mirlash ishlaridan so’ng masjid yana ibodatga ochildi.

Yangi masjid mumtoz Usmonli me’morchiligining ravoqli hovlisi rejasiga amal qiladi va markaziy rejimga ega. 16,20 metr diametrli asosiy gumbaz to’rt tomonda yarim gumbazlar bilan kengaytirilgan bo’lib, uni to’rtta ulkan ustun tutib turadi. Gumbazning piramidasimon ko’tarilishi uning o’ziga xos xususiyatidir. Binoning materiallari kesilgan kufeki tosh, maishiy marmar va g’ishtdan iborat; shuningdek, Krit fethidan keyin o’lja sifatida keltirilgan qizg’ish tusli ikkita yaxlit marmar ustun ham binoda mavjud.

Masjidning shimolida joylashgan kvadrat rejali ravoqli hovlida muqarnas boshli yigirmata ustun va o’tkir ravoqlar ostida yigirma to’rtta gumbazli birlik mavjud. Har biri uchta sharafali ikkita minora kvadrat poydevor ustida qad ko’taradi. Ichki makon olti qator qilib tartiblangan derazalar bilan yoritiladi, devor sirtlarining ikkinchi qator derazalarigacha bo’lgan qismi ko’k, feruza va yashil ranglar ustun bo’lgan İznik koshinlari bilan qoplangan.

Masjid bilan birga Valide Sulton maqbarasi, Hünkar qasri, sebil, favvora, boshlang’ich maktab, dorulqurro va L shaklidagi Misr bozori arastasi qurilgan. Keyingi davrlarda majmuaga Uchinchi Ahmed tomonidan kutubxona, muvakkitxona, qo’shimcha favvoralar va qo’shimcha maqbaralar qo’shilgan. Majmuaning maqxara qismida Turxon Xadicha Sulton, uning o’g’li Mehmed IV va keyingi ko’plab sultonlar hamda saroy a’yonlarining qabrlari joylashgan.

Bugungi kunda Eminönüda Oltin Shox qirg’og’ida joylashgan Yangi masjid ham tarixiy tuzilishi, ham mahobatli me’morchiligi bilan Istanbulning eng muhim ramzlaridan biridir. Mahalliy va xorijiy tashrif buyuruvchilarning sevimli maskani bo’lgan majmua Istanbulning savdo va eʼtiqod hayotining kesishish nuqtasida, asrlar izini bugungi kunga olib kelayotgan tirik obida sifatida o’z mavjudligini davom ettirmoqda.