Shimoldagi qadimgi Likiya shahri: Balbura

Balbura yoki Balboura — qadimgi Likiya geografiyasining eng shimoliy chekkasida joylashgan likiya shahri boʻlib, uning qoldiqlari hozirgi Burdur viloyatining Altınyayla tumanining janubi-sharqidagi Karaçulha mavzesi yaqinida va Çölkayiği hududida aniqlangan. Bubon va Kibyra bilan birgalikda Likiya geografiyasining shimoliy chegaralarini tashkil etgan Balbura, Bubon va Oenoanda bilan birga Likiya Federatsiyasining a’zosi bo’lgan. Ushbu manzilgoh 1840-yillarda sayohatchilar Richard Xoskin va Edvard Forbs Anatoliyadagi tadqiqotlari haqida xabar berganlaridan keyin kengroq e’tiborni tortdi.

Tarixiy yo’nalishi bo’yicha Balbura miloddan avvalgi 2-asrda tuzilgan va Kibyra boshchiligidagi, miloddan avvalgi 82-yilda tarqatib yuborilgan tetrapolisning a’zosi edi, shundan so’ng shahar Likiya Ittifoqiga qo’shib yuborilgan. Strabon Cabalis deb atagan, shuningdek Bubon va Oenoanda kabi boshqa ikkita shaharni o’z ichiga olgan Cabalia deb nomlangan hududning bir qismini tashkil etgan Balburada Kataradagi kamida ikkita yozuvda Βαλβουρεύς etnik nomi uchraydi. Bundan tashqari, shahar Ellinistik davrda va Rim imperatori Kaligula hukmronligi davrida o’z tangalarini zarb qilgan.

Qadimiy manzilgoh qoldiqlari oqimning ikki tomonidagi ikkita tepalik bo’ylab sezilarli maydonni egallaydi, akropol tepaligi Katara tekisligidan taxminan 90 metr balandlikda joylashgan. Shimoliy tepalikda shahar devori hali ham 2,4 metrgacha balandlikda turibdi va qalinligi 1,8 metr bo’lgan ko’pburchak tosh terish qismini o’z ichiga oladi. Me’moriy qoldiqlar orasida bir nechta ibodatxonalar, ilk nasroniy cherkovlari va Septimiy Sever hamda Getaga bag’ishlangan uch ravoqli darvoza mavjud.

Manzilgohning eng diqqatga sazovor xususiyatlari orasida uning ikkita qadimiy teatri bor. Teatrlardan biri akropol tepaligining janubiy tomonida, ikkinchisi esa oqimning janubiy tomonidagi tog’ oldidagi chuqurlikda cavea hosil qiladigan tarzda joylashgan. Birinchisi o’zining g’ayrioddiy tuzilishi bilan ajralib turadi, chunki cavea markazida o’rindiqlar qatorlarining uchlari biriktirilgan katta tabiiy qoya bloki bilan uzilib qolgan.

Ilk nasriylik davrida Balbura episkoplik markazi bo’lgan va Rimning Likiya provinsiyasining poytaxti bo’lgan Mira metropoliten episkopligining suffragani edi. Saqlanib qolgan tarixiy hujjatlarda uning to’rtta episkopining ismi qayd etilgan. Hermaeus 381 yildagi Birinchi Konstantinopol Kengashida qatnashgan bo’lsa, Filippus 351 yildagi Xalkedon Kengashida qatnashgan. Nikolay Likiya episkoplari tomonidan 458 yilda Aleksandriyalik Proteriusning o’ldirilishi munosabati bilan Vizantiya imperatori I. Leoga yuborilgan norozilik xatiga imzo chekkanlar qatorida bo’lgan, Ioannes esa I. Fotiyning 879 yildagi Konstantinopol Kengashida qatnashgan.

Hozirgi kunda turar-joy episkopligi sifatida faoliyat yuritmayotgan Balbura bugungi kunda Katolik cherkovi tomonidan titular episkoplik sifatida ro’yxatga olingan. 1985-1993 yillar oralig’ida Jim Koulton rahbarligida o’tkazilgan keng qamrovli arxeologik qidiruv ishlari shaharning topografiyasi va qoldiqlarini hamda uning qishloq atroflarini o’rganish uchun turli xil usullarni qo’llagan. Ushbu tadqiqot natijalari keyinchalik Britaniyaning Anqara instituti tomonidan ikki jildda The Balboura Survey nomi ostida nashr etilgan.