Adliya masjidi afsonasi va Usmonli merosi

Adliya masjidi yoki boshqacha nomi bilan Dukaginzoda Mehmed Poshsho masjidi tarixiy Usmonli diniy me’moriy majmuasi markazida joylashgan. Tuzilmaning kelib chiqishi va buyurtmasi 1550-1553-yillar oralig’ida hokimlik qilgan albaniyalik-usmonli davlat arbobi Dukaginzade Mehmed Poshshoga borib taqaladi. Poshsho bu asarni 1556-yilda vaqf qilgan, biroq 1557-yilda vafot etgach, qurilish jarayoni yakunlanmagan.

Inshoot qurilishi 1566-yilda boshlangani qayd etilgan bo’lsa-da, tugallanish sanasi manbalarda 1565-1566 yoki 1567-yillar (hijriy 973) sifatida ko’rsatilgan. Majmuaning loyihalash bosqichida Mimar Sinan yoki uning jamoasi a’zolari rol o’ynagani, amaldagi qurilish ishlari esa mahalliy ustalar tomonidan amalga oshirilgani taxmin qilinadi.

Me’moriy jihatdan ko’rib chiqilganda, inshoot keng va gumbazli ibodat zaliga ega bo’lib, bu zal oldida qo’sh portik joylashgan. Shimoliy fasaddagi derazalar ustida va ibodat zali ichida yorqin rangli koshinli lunet panellari ajralib turadi. Bu panellar katta ehtimol bilan Turkiyadagi Iznikdan keltirilgani ta’kidlanadi.

Adliya nomi inshootning Darül’l-Adl yoki Darü’s-Saade nomi bilan tanilgan hukumat binosiga yaqin joylashganidan kelib chiqqan. Tarixiy majmua qadimiy shaharning yopiq bozori janubiy kirish qismida joylashgan. Ilk qurilgan davrda 3 gektarlik maydonni egallagan majmua masjid, imoratxona, mehmonxona, beshta karvonsaroy va beshta bozordan iborat edi.

Yillar o’tishi bilan tuzilmaviy qo’shimchalar orqali bugungi keng holatiga erishgan majmua mintaqaning savdo va ijtimoiy hayot markazlaridan biriga aylandi. Uning qadimiy shaharning Jahon merosi ro’yxatidagi Al-Jalloum tumanida, qal’aning janubi-g’arbida va Al-Saffahiyah masjididan bir necha metr uzoqlikda joylashgani uning ahamiyatini oshirgan.

Vaqt o’tishi bilan turli vayronagarchiliklar va o’zgarishlarni boshdan kechirgan inshoot 2011-yilda boshlangan Suriya fuqarolar urushi paytida og’ir zarbalarga uchradi. Xususan, 2014 yoki 2015-yil yozidagi Halab jangi paytida masjid gumbazi va minorasi vayron qilingan, inshoot qisman xarobaga aylantirilgan.

Bugungi kunda tashrif buyuruvchilar, afsuski, asosan vayron bo’lgan va qisman qoldiqlarga aylangan majmuaga duch kelishadi. Urush izlarini o’zida saqlab kelayotgan ushbu tarixiy maskan o’zining shonli o’tmish kunlari xotirasi va Usmonli davri me’moriy izlarini saqlashda davom etmoqda.