افسانه مسجد دادگستری و میراث عثمانی

مسجد عدلیه که به عنوان مسجد دوکاگین‌زاده محمد پاشا نیز شناخته می‌شود، در مرکز یک مجموعه معماری مذهبی تاریخی عثمانی قرار دارد. منشا و سفارش ساخت این سازه به دولتمرد آلبانیایی-عثمانی دوکاگین‌زاده محمد پاشا برمی‌گردد که بین سال‌های 1550-1553 به عنوان فرماندار خدمت کرد. پاشا این اثر را در سال 1556 وقف کرد، اما پس از مرگ او در سال 1557، روند ساخت و ساز نتوانست تکمیل شود.

در حالی که ثبت شده است که ساخت این سازه در سال 1566 آغاز شد، تاریخ completion در منابع به صورت 1565-1566 یا 1567 (973 هجری قمری) آمده است. اعتقاد بر این است که معمار سنان یا اعضای تیم او نقشی در مرحله طراحی مجموعه ایفا کرده‌اند، در حالی که کارهای ساختمانی واقعی توسط صنعتگران محلی انجام شده است.

هنگامی که از نظر معماری بررسی می‌شود، این سازه دارا بودن یک سالن نمازگزار وسیع و گنبددار با یک ایوان دوگانه در جلو است. پانل‌های کاشی با رنگ‌های روشن بالای پنجره‌ها در نمای شمالی و درون سالن نماز به چشم می خورند. ذکر شده است که این پانل‌ها به احتمال زیاد از شهر ایزنیک در ترکیه وارد شده‌اند.

نام عدلیه از نزدیکی این سازه به ساختمان دولتی معروف به دارالعدل یا دارالسعاده نشأت می‌گیرد. مجموعه تاریخی در ورودی جنوبی بازار سرپوشیده شهر باستانی واقع شده است. این مجموعه در زمان ساخت اولیه خود در مساحتی معادل 3 هکتار گسترش یافته بود و شامل یک مسجد، آشپزخانه عمومی، مهمانسرا، پنج کاروانسرا و پنج بازار بود.

این مجموعه که با الحاقات ساختاری در طول سال‌ها به وضعیت گسترده کنونی خود رسیده است، به یکی از مراکز تجارت و زندگی اجتماعی منطقه تبدیل شد. موقعیت آن در منطقه الجلوم شهر باستانی که در فهرست میراث جهانی قرار دارد، در جنوب غربی ارگ و فقط چند متری مسجد السافحیه، اهمیت آن را دوچندان کرده است.

این سازه که در طول زمان دچار تخریب‌ها و تغییرات مختلفی شده است، در جریان جنگ داخلی سوریه که در سال 2011 آغاز شد، ضربات سنگینی را متحمل شد. به ویژه در جریان نبرد حلب در تابستان 2014 یا 2015، گنبد و مناره مسجد تخریب شدند و سازه تا حدودی به ویرانه تبدیل شد.

امروز بازدیدکنندگان متأسفانه با مجموعه‌ای به شدت تخریب‌شده روبه‌رو می‌شوند که به بقایای جزئی تقلیل یافته است. این سایت تاریخی با حمل زخم‌های جنگ، همچنان به حمل خاطره روزهای باشکوه گذشته و نشانه‌های معماری دوره عثمانی ادامه می‌دهد.