Pydnai afsonasi: Likiya qirg’og’idagi sirli ellinistik qal’a

Qadimgi Likiya qirg’og’ida joylashgan va bugungi kunda Muğla viloyatining Seydikemer tumanidagi Karadere mavzesi yaqinida topilgan Pydnai — bu tashlandiq ellinistik davr qal’asidir. Eşen çayı va Gelidonya burni oralig’ida, Patara plyajining g’arbiy uchida joylashgan ushbu sirli inshoot tarix davomida dengizchilar qo’llanmalarida va qadimiy geograflarning asarlarida Kydna, Cydna, Kydnai va Pydna nomlari bilan tilga olingan. Mahalliy aholi esa bu qoldiqlar uchun Gâvurağılı nomidan foydalanadi.

Qadimgi davrda bu qal’aning qurilishi Likiyaning eng muhim shahri bo’lgan Ksanthosga olib boruvchi qirg’oq yo’lini himoya qilish maqsadida amalga oshirilgan. Tog’li burun yaqinidagi joylashuvi kemalarni Likiya qirg’oqlarining xavfli darajada kuchli shamollari va oqimlaridan himoya qilgan, yaqin atrofdagi kichik daryo esa hududda kam topiladigan qimmatli chuchuk suv manbasini ta’minlagan. Qal’aning o’zi ham, Ksanthos va dengiz orasidagi botqoqli hudud ham shaharni tashqi tahdidlardan himoya qilish uchun umumiy vazifani bajargan.

Kechki Rim davrida Ksanthos botqoqni o’rab oluvchi va Pydnai yaqinidagi kema to’xtash joyini Ksanthos va yaqin atrofdagi Letoon bilan bog’lovchi muhim yo’l orqali qirg’oqqa bog’langan edi. Ushbu strategik yo’lning mavjudligi yaqin atrofdagi Karadere qishlog’idan topilgan 3-asrga oid harbiy chegara Toshidan anglashiladi. Vizantiya davrida esa qal’aning mudofaa devorlari mahalliy nasroniy aholini qaroqchilar va talonchilardan himoya qilish maqsadida qayta jihozlangan va uning ichiga kichik cherkov qurilgan.

19-asrning birinchi yarmida evropalik tadqiqotchilar tomonidan qaytadan kashf etilgan qoldiqlar orasida to’liq mudofaa devori aylanasi, 11 ta minora va devorlarga olib chiquvchi yettita zinapoya guruhi mavjud. Ilk bor 1811 yilda irlandiyalik gidrograf Frensis Bofort tilga olgan ushbu hudud 1838-1844 yillarda Likiyaga tashrif buyurgan britaniyalik tadqiqotchi Charlz Fellouz tomonidan batafsil o’rganilgan. Fellouz qiyalik Kiklop uslubidagi devorlar bilan mustahkamlanganini ta’kidlagan va devorlar orasida Poseydonga bag’ishlangan yozuv topganini ilgari surgan.

Arxeologlar qal’aning qurilgan sanasi borasida turlicha fikrlarni ilgari surishgan. Fransuz arxeologi Jan-Pyer Adam Ksanthosdagi devorlar bilan o’xshashligiga tayanib, inshootni miloddan avvalgi 3-asrga datalagan, Jak De Kurtil esa qal’aning yagona gomogen davrda, ehtimol miloddan avvalgi 2-asrda yirik mudofaa dasturining bir qismi sifatida qurilganini ko’rsatib o’tgan. Turk arxeologi Jovdet Bayburtluog’lu esa qurilish texnikasiga tayanib, inshootni milodiy 1-asr yoki 2-asrning birinchi yarmiga datalamoqda.

Pydnai’ning umumiy maydoni 4 akr qilib belgilangan bo’lib, u past tepalikning yon bag’rida joylashgan. Mudofaa devorlarining qalinligi taxminan 90 santimetr va uzunligi 300 metrdan ortiq bo’lib, ba’zi minoralar va zinapoyalarning balandligi 10 metrdan oshadi. Devorlar bir-biriga zich yopishgan ko’pburchak shaklidagi bloklardan tashkil topgan bo’lib, ularning ustida o’rta asrlarda qo’shilgan deb taxmin qilinadigan to’siqlar va jangovar yo’laklar joylashgan.

Bugungi kunda Fethiyeden Antaliyagacha cho’zilgan 540 kilometrlik mashhur piyodalar yo’nalishi bo’lgan Likiya yo’li Pydnai’ning ikkita kirish eshigidan to’g’ridan-to’g’ri o’tadi. Tabiat bilan uyg’unlashgan hamda daraxt va butalar bilan o’ralgan ushbu qadimiy qal’a ham tarix ishqibozlari, ham piyoda sayr qiluvchilar uchun Likiyaning saqlanib qolgan qirg’oq mudofaa inshootlaridan biri sifatida o’z sirini saqlab kelmoqda.