Kaunos afsonasi: Ko‘z yoshlardan bunyod bo‘lgan shahar

Muğla viloyatining Köyceğiz tumani Çandır mahallasi chegaralarida, Dalyan daryosi oqib o’tadigan tog’li tepalik yonbag’rida qurilgan Kaunos qadimgi shahrining kelib chiqishi mifologik hikoyalarga borib taqaladi. Afsonaga ko’ra, shahar Miletosning egizak farzandlaridan biri bo’lgan Kaunos tomonidan Kariya va Likiya chegarasida asos solingan. Tarixchi Gerodotning qayd etishicha, kaunosliklar o’zlarini Kritliklar deb bilishgan bo’lsa-da, ularning tili kariya tiliga o’xshashligi sababli bu hududning tub aholisi bo’lishi ehtimoli ko’proqdir.

Mifologiyaga ko’ra, shaharning bunyod etilishi ortida dramatik aka-uka va opa-singil muhabbati yotadi. Kaunosning egizak singlisi Byblis akasiga nisbatan chuqur va taqiqlangan muhabbatini izhor etuvchi xat yozadi. Bu holat qarshisida qochishga qaror qilgan Kaunos o’z izdoshoqlari bilan birgalikda boshqa joyda yangi hayot qurish uchun yo’lga chiqadi. Singlisi Byblis esa g’amdan aqldan ozayotgach, uni izlay boshlaydi va o’z joniga qasd qilishga urunadi; afsonaga ko’ra Dalyan daryosi Byblisning ko’z yoshlaridan paydo bo’lgan.

Arxeologik topilmalar yerdagi eng qadimgi izlar miloddan avvalgi 9-asrga oid amforaga borib taqalishini ko’rsatmoqda. Me’moriy qoldiqlar asosan miloddan avvalgi 4-asr va undan keyingi davrlarga tegishli bo’lsa-da, shahar fors istilosi va undan keyingi Delos ittifoqi davrida rivojlangan savdo porti sifatida taraqqiy etgan. Qadimgi davrlarda tuz, tuzlangan baliq, qarag’ay qatroni va quritilgan anjir kabi mahsulotlar eksport qilinishi bilan tanilgan Kaunos strategik joylashuvi tufayli 15 marta qo’ldan qo’lga o’tgan.

Tarix davomida Fors, Buyuk Aleksandr, ellinistik qirolliklar, Rodos va Rim imperiyasi hukmronligi ostida qolgan shahar Rim davrida buyuk farovonlikni boshdan kechirgan. Bu davrda amfiteatr kattalashtirilgan, Rim hamomlari va palaestra qurilgan. Erta davrda xristianlashtirilgan Kaunos Vizantiya davrida Caunos-Hegia nomini olgan va akropoldagi qal’a devorlar bilan mustahkamlangan.

Kaunosning tanazzuli 7-asrdan boshlangan arab va qaroqchilar hujumlari hamda turk beyliklarining istilolari natijasida tezlashgan. 15-asrda yuz bergan iqtisodiy turg’unlik, og’ir bezgak epidemiyasi va zilzila shaharning to’liq tashlab yuborilishiga olib kelgan. Uzoq vaqt unutilgan qadimgi shahar 1840 yilda Richard Hoskyn tomonidan kashf etilib, ilm-fan olami e’tiboriga qayta havola etilgan.

Bugungi kunda Köyceğiz-Dalyan maxsus muhofaza qilinadigan tabiat hududida joylashgan Kaunos o’zining akropoli, 5000 o’rinli teatri, qoyatosh maqbaralari, agorasi va ibodatxona qoldiqlari bilan tashrif buyuruvchilarni kutib olmoqda. Dalyandan qayiqlar orqali yetib boriladigan ushbu tarixiy maskan ham mifologik ildizlari, ham betakror tabiati bilan o’tmish izlarini bugunga olib kelmoqda.