Aya Nikola Kilisesi: Demre’deki Tarihi Miras

Noel Baba Kilisesi ya da resmi adıyla Aziz Nikolaos Anıt Müzesi, Antalya'ya bağlı Kaş ile Finike arasındaki Demre ilçesinde bulunmaktadır. Antik Myra kentinde yer alan yapı, Noel Baba olduğuna inanılan Aziz Nikolaos'ın ölümü ile anılmaktadır. Aziz Nikolaos, 4. yüzyılda Myra'da Hristiyan piskoposu olarak görev yapmıştır ve Doğu Ortodoks Hristiyanları ile Roma Katolikleri için önemli bir dini figür olup, tarihsel olarak Noel Baba karakterine ilham kaynağı olmuştur.

Kilise, MS 520 yılında Aziz Nikolaos'ın piskopos olarak görev yaptığı eski bir Hristiyan kilisesinin temelleri üzerine inşa edilmiştir. Roma İmparatorluğu'nun devlet kilisesi için I. Jüstinyen (Justinian I) yapının yeniden inşasına katkıda bulunmuştur. Yapı, antik çağdan 20. yüzyıldaki Rum Kırımı dönemine kadar ibadethane olarak kullanılmıştır.

Mimari açıdan yapı, dikkat çekici duvar freskleri, mimari ve dini önemiyle oldukça tanınmaktadır. Bazilika planlı kilise, Doğu Roma dönemine ait antik bir bazilika özelliğini taşımaktadır. Kilisenin kuzeydoğu ek kunkları, Türkiye'de Aziz Nikolaos'ın yaşam döngüsünü konu alan antik fresklerin tek örneğini barındırmaktadır. Ayrıca yapının bazı bölümlerinde opus sectile dekorasyonu korunmuştur.

Zaman içinde kilise sel sularına maruz kalmış ve mil ile dolmuştur. Bu fiziksel değişimler yapının katmanlarında iz bırakmıştır. 1862 yılında Rus İmparatoru I. Nikolay (Nicholas I) tarafından restore edilmiştir. Bu restorasyon sırasında bir kule eklenmiş ve Bizans mimarisine başka değişiklikler de yapılmıştır.

Aziz Nikolaos kilisesi, 1923 yılında Doğu Ortodoks Kilisesi tarafından zorla terk edilene kadar ibadethane işlevini sürdürmüştür. O yıl, Yunanistan ile Türkiye arasındaki Nüfus Mübadelesi nedeniyle Demre'de kalan tüm Rumlar buradan sürüldü ve Osmanlı Rumları ayrılmak zorunda kaldı. O zamandan beri kilisenin yerleşik bir cemaati kalmamıştır.

Noel Baba'nın ölümünden sonra bir süre burada yattığı, daha sonra kemiklerinin İtalyan denizcilerce 1087 yılında Bari'ye götürüldüğü inanılmaktadır. Kilisede yapılan arkeolojik kazılar sonucunda, nef çevresindeki küçük şapellerden birinde azizin yaşamını ve mucizelerini anlatan canlı freskler ve azizin kalıntılarının Bari'ye götürülmeden önceki orijinal mezar yeri olduğu düşünülen tahrip edilmiş bir lahit ortaya çıkarılmıştır.

Kilisedeki arkeolojik kazılar 1988 yılında Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Öğretim Üyesi Prof. Dr. S. Yıldız Ötüken'in başkanlığında başlatılmıştır. Kazı çalışmalarına Hacettepe Üniversitesi, İstanbul Üniversitesi, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Kayseri Erciyes Üniversitesi ve Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi gibi kurumlardan öğretim üyeleri ile işçiler katılmıştır. Bu çalışmalar manastır kompleksinin kuzey kesimini de gün yüzüne çıkarrmıştır.

Günümüzde müze olarak hizmet veren Aya Nikola Kilisesi, UNESCO'nun Dünya Mirası Geçici Listesi'nde yer almaktadır. Düzenli bir cemaati olmamasına rağmen, Ortodoks litürjisi ara sıra her yıl 6 Aralık'ta bu kilisede kutlanmaktadır.